Baş Boyun Embiryolojisi
Yazar: Prof. Dr. Kutlu Sevin

Baş boyun bölgesinin oluşumuna büyük katkıları olan brankial kompleks;
1. Brankial arkları
2. Farengeal poşları
3. Brankial olukları içerir.
Embriyolojik gelişmede, 4. hafta esnasında, insan yüzü ve farinks şekillenmeye başlar. Embriyonun kranial bölgesi; 4. haftada, aynı dönemin balık embriyosunu çağrıştırır. Brankial kelimesi de buradan gelmektedir. Solungaç anlamına gelen brankial, Grekçe olan brankia kelimesinden türetilmiştir.

Baş boyun bölgesinin bir çok konjenital malformasyonu, brankial kompleksin yetişkin forma olan transformasyonu esnasında ortaya çıktığından; öncelikle brankial kompleksten söz etmek doğru olacaktır.

Brankial Arklar

Brankial arklar; 4. haftanın başında, neural krest hücrelerinin ki bunlar ekdodermal hücrelerdir, gelecekteki, bas boyun bölgesine göçüyle oluşmaya başlar. Her ark, intraembriyonik mezodermden oluşan mezenşimal doku içerir. Bu mezenşim dışta ekdoderm, içte ise endodermle çevrilidir.

4. haftanın sonunda dört çift iyi tanımlanmış brankial ark gözlenebilir. 5. ve 6. arklar daha küçüktürler ve embriyonun yüzeyinde görülmezler.Brankial arklar birbirlerinden, brankial oluk denen belirgin kleftlerle ayrılırlar ve kranio- kaudal sıralama ile numaralandırılırlar.

Tipik bir brankial ark, bir arter, bir kartilaj bar, bir kas komponenti ( somit ) ve bir kranial sinir içerir. Bunlar arklardaki mezodermal dokunun komponenetleridir.
1. ve en geniş ark; mandibular arktır. geniş inferior parçası mandibulayı oluşturur. Küçük süperior parçası; maksilla, zigomatik kemik ve temporal kemiğin squamoz bölümünü oluşturur. Ayrıca orta kulak kemikçiklerinden malleus ve incus da bu arktan gelişir.
2. ark; hyoid arktır.Hyoidin kendisi ve üçüncü orta kulak kemikçiği stapes bu arktan gelişir.
Hyoid arkın kaudalindeki brankial arklar sadece numaralandırılır, özel adları yoktur.
5. hafta içinde; 2. brankial ark; 3. ve 4. arklara doğru genişleyerek büyür. Bu durum servikal sinüs denen depresyona neden olur. 7. hafta sonuna doğru 2. ve 4. arası brankial oluklar ve servikal sinüs oblitere olur ve bu da boyun kontürünü oluşturur.

Brankial Ark Kartilajları
I. Ark kartilajının ( Meckel’ s k. ) dorsal ucu malleus ve incusu oluşturur. Kartilajın ortası regrese olur ve bu bölgenin perikondriumu maslleusun anterior ligamentini ve sphenomandibular ligamenti oluşturur.Kartilajın ventral bölümü intramembranöz ossifikasyonla mandibulayı oluşturur.
II. Ark kartilajının ( Reichert’ s k. ) dorsal ucu stapesi ve temporal kemiğin stiloid proçesini oluşturur. Kıkırdağın orta kısmı regrese olurken, perikondriumundan stiloid ligament oluşur. Kartilajın ventralinden ise hyoidin alt kornusu ve üst kısmı oluşur.
III. Ark kartilajının ventralinden hyoidin üst kornuları ve alt kısmı oluşur.
Ventral bölümlerinin füzyonu ile IV. - VI. kartilaj kalıplardan laringeal kartilajlar, epiglot hariç oluşur.Epiglot ise III. ve IV. brankial arkların mezenşiminden meydana gelir.

Brankial Ark Sinirleri
I. brankial arktaki sinir; trigeminal sinirdir. Yüz derisini innerve eden bu sinir, baş- boynun primer duyu siniridir. Çigneme kaslarının motor siniridir. İki uç dalı olan maksiller ve mandibular sinirler, nazal kavitenin, damak, ağız, dil, dişlerin innervasyonunu sağlar.
II. brankial arkın siniri; fasial sinirdir. Yüzün mimik kaslarının innervasyonunu sağlar.
III. arktan glossofaringeal sinir; IV. arktan vagusun superior laringeal dalı; rudimanter V. ve VI. arklardan vagusun recurrent laringeal dalı oluşur.
Brankial Ark Kasları
I. brankial arktan, çiğneme kasları temporalis ve masseter, medial ve lateral piterigoid kaslar, mylohiyoid kas, anterior digastirik kas ile m. tensor veli palatini ile m. tensor veli timpani oluşur.
II. brankial arktan, yüzün mimik kasları, post. digastirik kas, stapes ve stilohyoid kas oluşur.
III. brankial arktan gelişen tek kas, stylofarengeustur.Farinks ve larinks kasları IV. - VI. arklardan oluşur.

Yüz Gelişimi

Yüz gelişimi, 4- 8. haftalar arasında gerçekleşir.
4. haftada embriyo başı toraksa dönük olduğundan, tam karşı yüz görünümü elde edilememektedir. 4 haftalık embriyonun baş kısmının ventral tarafını inceleyecek olursak; ortada, enine bir durumda stomadeumu ( primitif ağız girintisi) görürüz. Bunun önünde, beyin uzantısı processus frontalis yer alır. Stomadeumun yan taraflarındaki sağlı- sollu çıkıntılar processus maksillarislerdir. Stomadeumun arkasında, yine sağlı sollu birer çıkıntı olan processus mandibularisler vardır.

Yaklaşık 6. 5 - 7 mm uzunluğundaki embriyoda processus mandibularisler, orta çizgi üzerinde birleşerek, arkus mandibularisi meydana getirirler. Bu alt çene taslağıdır.Yani I. brankial ark - mandibular ark- ilk kez yirmi üç günlük embriyoda seçilir. II. ark, bu olaydan bir iki gün sonra seçilebilir. Bu zamanda III. ark da oluşmuştur.

4. haftanın sonunda, frontal proçesin inferiorunun her iki tarafında nazal placodlar belirir. Bunlar, yüzey ekdoderminin bilateral oval kalınlaşmasıdır.Placodların kenarlarındaki mezenşim yükselerek prolifere olur ve oluşan çöküklüklere nazal pit denir.
21- 22. günlerde, otik placodlar gözlenir. Çevre mezoderm proliferasyonu ile ekdoderm yükselir ve otik pitler oluşur. Otik pitlerin oluşumu yaklaşık 26. güne denk gelir. 28. günde ise bu pitler, ekdodermal yüzeyden ayrılarak otik vezikülleri ( otokistleri) oluşturur.

21- 22. günden itibaren yine sığ bir çöküklük şeklinde beliren, optik sulkus, optik plakodlar ve optik vezikül haline gelerek, 28. günde, lateral ön beyin bölgesinde birer projeksiyon halinde belirir.

5. haftada; en çok göze çarpan değişiklik; primitif nazal bölgenin hızla gelişmesidir. Burun deliklerinin taslağı olan ve gittikçe derinleşen nazal pitler, processus frontalisin alt parçasını üçe ayırır. Ortadaki processus nazalis medialis, kenardakiler processus nazalis lateralislerdir. Gelecekteki alın, burun dorsumu ve apeksini frontonazal proces oluşturur. Yine 5. haftada lens oluşumu tamamlanır, primitif göz bölgeleri birbirleriyle 180 derecelik bir açıdaki aks üzerine yerleşir. Bu diverjans ilerleyen aylarda azalır, 3. ayda 105, doğumda 71 derece olur, infantın binoküler vizyonunu sağlar. Dış kulağın primitif başlangıcı 5. hafta sonunda henüz belirmemiştir. Mandibuler arkın maksiller ve mandibular proçesleri büyümeye devam eder ama 5. hafta sonunda alt ve üst çeneyi tam olarak ortaya koyan füzyon oluşmamıştır. Yine 5. haftanın sonuna doğru, ağız tabanında bir elevasyon şeklinde primitif dil belirir.

6. haftada; medial nazal proçesler, kendileriyle ve maksiller proçeslerle birleşirler. Medial nazal proçesler, birbirleriyle birleşince, intermaksiller segmenti oluştururlar. Bu segment üst dudağın orta bölümünü, filtrumu, maksillanın premaksillasını ve bununla ilgili gingivayı yani primer damağı oluşturur.
Üst dudağın lateral bölümleri, maksillanın büyük bölümü ve sekonder damak maksiller proçesten oluşur. Yine 6. haftada her bir maksiller proçes, lateral nazal proçes ile nazolakrimal oluk boyunca birleşir. Bu olay, lateral nazal proçesler ile oluşan burun kenarlarının, maksiller proçesle oluşan bukkal bölgeyle devamlılığını sağlar. 6. haftanın sonunda dış kulak pritif olarak belirir. Normalde aurikula I. brankial oluk çevresinde gelişir. Buna I. ve II. brankial arktan da katılım olur. I. arkın kaudal, II. arkın sefalik kenarından üçer tane kabarıklık belirir. 40. günde en ventraldeki kabarıklıklar birleşip, I. faringeal oluğu çevreler ve primitif dış kulak yolunu oluştururlar. Aurikula oluşumuna daha çok hyoid arkın katkısı olduğuna , sadece tragus ve çevresinin oluşumunda mandibular arkın rol oynadığına inanılır.

Maksiller palatal proçesler, 6. hafta sonunda henüz karşılıklı gelmemiş ve aynı zamanda frontonazal proçesten aşağı doğru gelişen nazal septumla birleşmemişlerdir. Alar kanatların lateral nazal proçeslerden geliştiği tartışmasızdır. Medial nazal proçesten septumun ön membranöz kesimi, kolumella gelişir.

6. hafta sonunda mandibular proçesler birleşirler. Bu maksiller proçeslerin füzyonu ile aynı zamanda olur.

7. haftada; yüz yapıları, burun, dudaklar ve çene kontürü ile en belirgin halini alır. Yüzdeki tüm kleftler kapanır. Böylece ağız ve eksternal nares belirginleşir. Nazal ve maksiller proçeslerin birleşmesiyle de eksternal nazal ve oral aperturalar birbirinden ayrılır.

Burun delikleri, orta çizgide birbirine yaklaşan hareketlerine devam ederken, 45. günde frontonazal proçesin, nazal bölgesini, frontal bölgeden ayıran transvers bir oluk belirir. Böylece ilk olarak adult gelişmeye daha yakın bir nazal profil oluşmaktadır. Yine 45. günde yuvarlak olarak nazal tip belirginleşir. 7. hafta sonunda siluet bir burun belirir. Nazal septum da bu sırada şekillenmeye devam eder ve giderek aşağı- geriye yer değiştirir.

Primitif auricula ( pinna ) yüz ve alt çene gelişmesiyle ilgili olarak daha dorsale yer değiştirir. 7. haftada, 45- 46. günlerde, göz kapakları ekto- mezodermal kitleler halinde gelişirler ve optik cup üzerinde belirirler. Serbest kenarları hızla gelişerek 9. hafta ortalarında birbirlerine değecek hale gelirler. Bu safhada epitelyal füzyonla birleşirler ve konjonktival kese dış ortamdan ayrılır. 7. aya kadar göz kapakları füzyon halinde kalır. Göz kapağında dış yüz ekdodermi epidermise diferansiye olurken, iç yüz ekdodermi kornea ve skleranın ön yarısına uzanarak konjonktivaya değişir.

47. günde üst ve alt dudak taslaklarının birbirine bakan kenarlarında, enine durumda birer oluk oluşur. Bu oluklar, yukarı- aşağı ve yan taraflara doğru derinleşerek üst ve alt çene kavislerini dış ve iç olarak ikiye ayırırlar; dıştaki parçadan dudak ve yanaklar, içteki parçadan üst ve alt çenelerin processus alveolarisleri meydana gelir. Arada vestibulum oris oluşur.
8. haftada; belirgin dış kulaklar, göz kapakları, yanaklar, tam üst ve alt dudak ve belirgin bir burun seçilir. Bu haftanın sonunda, plastik cerrahiyi ilgilendiren anomalilerin görüldüğü fasiyal yapılar hemen hemen tamamen gelişimlerini tamamlamışlardır.

Nazal Kavitenin Gelişimi
Daha önce anlattığımız gibi; 4. hafta sonunda nazal placodlar, nazal pitleri oluşturacak şekilde deprese olurlar. Nazal pitleri çevreleyen mezenşimin medial ve lateral nazal proçesleri oluşturarak büyümesi, nazal pitlerin derinleşmesi ve primitif nazal boşlugun oluşumuyla sonuçlanır. Nazal kaviteler, önce oral kaviteden oronazal membranla ayrılırlar, daha sonra bu membran parçalanır ve oronazal kavitelerin devamlılığını primer damağın posteriorunda yer alan koanalar sağlar. Sekonder damak geliştikten sonra, koana, nazal kavite ile farinksin kesişim noktasında yerleşir. Bu, lateral palatin proçeslerin, birbirleriyle ve nazal septumla birleşmesiyle ortaya çıkar. Tüm bu değişiklikler olurken; süperior, median ve inferior konkalar nazal kavitelerin duvarlarından eleve olur. Ek olarak, nazal kavitelerin çatısındaki, ekdodermal hücreler, olfaktör epitel özelliği kazanır ve nöron olarak farklılaşarak olfaktör sinirle birleşir.

Damak Gelişimi
Damak gelişimi 5. hafta sonuna doğru başlar ve 12. haftaya kadar tamamlanmaz. Damak gelişiminin kritik periyodu, 6. hafta sonu ile 9. haftanın başı arasındaki dönemdir. Primer damak ya da median palatin proçes, maksillanın, intermaksiller segmentinin, internal bölümünden 5. haftanın sonuna doğru oluşur. İntermaksiller segment, medial nazal proçeslerin birleşmesiyle oluşmuştur. Primer damak, yetişkin sert damağının çok küçük bir kısmını, sadece insisör dişlerin olduğu maksillanın premaksiller bölümünü oluşturacaktır.

Sekonder damak, insisiv foramenden arkaya doğru genişler, damağın sert ve yumuşak bölümlerinin premordiumudur. Sekonder damak, maksiller proçeslerin internal bölümünden genişleyen, iki yatay mezenşimal projeksiyondan gelişir. Bu raf şeklindeki yapılar, lateral palatin proçesler olarak adlandırılırlar. Ağzın her iki yanında inferior olarak projeksiyonları vardır. 7. haftada lateral palatin proçesler birbirine yaklaşarak orta hatta birleşirler. Ayrıca primer damak ve nazal septumla da birleşirler. Nazal septum, birleşen medial nazal proçeslerden aşağı doğru büyür. Nazal septum ve palatin proçesler arasındaki birleşme, 9. haftada anterior olarak başlar ve 12. haftada uvulada posterior olarak tamamlanır.

Yarık Dudak
unilateral yarık dudak, maksiller proçesin bir tarafta medial nazal proçesle birleşmemesinin sonucu oluşur. Bu proçeslerdeki mezenşimal kitle proliferasyonunun ve altta yatan epitelin azlığı sonucudur, inatçı labial oluk oluşur. Bazı inkomplet yarık dudaklarda, epitelden oluşan Simonard bandı, kleftin medial ve lateral duvarını birleştirir. Bilateral yarık dudakta olay iki taraflıdır ama aynı zamanlı olmayabilir.

Median yarık dudak, üstte ise, medial nazal proçeslerin birleşmesindeki mezodermal yetersizlikten meydana gelir, yani olay intermaksiller segmenttedir. Otozomal resesif geçen bu olay nadirdir ve Mohr Sendromu adını alır.
Median yarık dudak altta, mandibular proçeslerin, mezenşimal yetmezlik sonucu birleşememesinden oluşur, nadirdir.

Yarık Damak
Yarık damağın embriyolojik temeli, lateral palatin proçeslerin birleşmesinde mezenşimal kitlelerin yetmezliğidir.

Brankial Malformasyonlar
Baş- boyundaki konjenital malformasyonlar, brankial aparatusun yetişkin yapılara transformasyonu esnasında oluşur.

I. Konjenital Aurikuler Kist ve Sinüsler
Bunlar genellikle kulak önündeki deride trianguler bir alanda bulunurlar ama aurikulada veya lobül içinde de herhangi bir alana yerleşebilirler. Bir kısmı I. brankial oluğun artıklarıdır, diğer bir kısmı da dış kulak formasyonu esnasında oluşan ekdodermal çöküntülerdir. Minör malformasyonlar içinde sınıflandırılan bu kist ve sinüsler, ciddi medikal önem arzetmezler.

II.Brankial Sinüs veya Lateral Servikal Sinüs
Brankial sinüs nadir görülür. II. brankial oluğun ve servikal sinüs obliterasyonunun yetersizliği sonucu oluşur.Sternokleidomastoid kasın alt 1/ 3 anterior köşesinde oluşu tipiktir. Eksternal brankial sinüsler, % 10 oranında bilateraldir ve genellikle auriküler sinüs ile birliktedirler. İnternal brankial sinüsler sıklıkla farikse açılırlar.Açılma yerleri intratonsiller kleft veya palatofarengeal ark kenarıdır. II. farengeal poşun proksimal bölümünün kalıcılığı sonucu oluşurlar.

III. Brankial Fistül
Boyuna veya farinkse açılabilir. II. brankial oluğun bir kısmının ve II. farengeal poşun kalıntısıdır. Boyundan başlayan fistül, asenden olarak, subkutan doku, platisma kası ve derin fasyayı geçer. İnternal ve eksternal karotid arterlerin arasından geçer. İntratonsiller klefte açılır. Yaşlılarda, ağızda tanımlanamayan tad duyusu, fistülden farinkse doğru materyal geçişi sonucudur.

IV. Brankial Kist veya Lateral Servikal Kist
III. ve IV. brankial arklar, normalde servikal sinüste yer alır.Servikal sinüsün bir bölümünün artığı veya II. brankial oluğun kalıcılığı brankial kiste neden olur. Genellikle brankial sinüste birliktedir ve sinüse drene olur. Bazı kistler boyunda, mandibula arkusu altında serbest olarak palpe edilebilirler. Sternokleidomastoid kasın ön köşesinde de yer alabilirler.
Brankial kistler geç çocukluk veya erken adult döneme kadar açığa çıkmaz, yavaş büyürler, ağrısız boyun kitlesi şeklindedirler. Kist, sıvıyla doludur ve hücresel yapı, epitelyal desquamasyon şeklindedir.

V. Brankiak Vestiges
Normalde brankial kartilajlar; ligaman ve kemiklere dönüşürler. Kartilaj kalıntıları varsa bunlar deri altında, boyunda gözlenebilirler. Sternokleidomastoid kas önünde ve inferiorunda yer alırlar.

VI. First Ark Sendromu
I. brankial arkın gelişiminin bir komponentidir. Sonuçta, gözler, kulaklar, çene ve damakta çeşitli konjenital deformasyonlar ortaya çıkar. 4. haftadaki nöral krest hücrelerinin I. brankial arka gçünün yetersiz olması nedeniyle olur.
Treacher Collin’ s Sendromu ( Mandibulofasiyal Dizostozis ) Otozomal dominattır. Malar hipoplazi, palpebral fissürlerin aşağı doğru eğimli olması, alt göz kapağı defekti, deforme eksternal kulak, bazen iç ve orta kulak anomalileriyle birliktedir.
seminer
Prof. Dr. Kutlu Sevin
Estetik Plastik Cerrahi
Ankara Üniversitesi
Ankara Tıp Fakültesi

İlgili Konular

Yasal Uyarı

Bu sitedeki bilgi yorum ve görüntüler kişileri bilgilendirme amaçlı olup, reklam, tanı ve tedaviye yönlendirme amacı taşımamaktadır. Daha ayrıntılı bilgi için Uyarılar sayfasını okuyunuz.

--->> SORUNUZ VARSA GÖNDERİNİZ!

Yağlı Boya Tablolarımyağlı boya tablolarım